Deel 1

De Eerste Wereldoorlog is vanuit veel oogpunten de rechtstreekse aanleiding tot de gebeurtenissen voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Duitsland verloor zijn kolonies en werd teruggedrongen tot een tweederangsmacht. De opkomst van de nazi's drukte het verlangen uit van de Duitse burgerij om zich terug een plaats op de wereldmarkt te veroveren.
    Maar de Eerste Wereldoorlog liep ook uit op de oktoberrevolutie. De eerste socialistische staat werd opgericht. De burgerij van Europa en de Verenigde Staten verenigde zich om de bolsjewieken op de knien te dwingen. Van 1917 tot 1921 heeft de jonge Sovjetunie te kampen met militaire interventies. De vijandige kampen uit de Eerste Wereldoorlog staan hier broederlijk samen in hun kruistocht tegen het kommunisme. Een ekonomische blokkade berokkent de Sovjetunie zware schade.
    De interventieoorlog zal stopgezet worden omdat hij op niets uitdraaide voor de Westerse mogendheden. De blokkade zal opgeheven worden omdat de koopmansgeest het haalt. Maar de politiek van de Westerse landen zal doordrongen blijven van anti-kommunisme en anti-Sovjetisme. Uiteraard zal dat ook een stempel drukken op de buitenlandse Sovjetpolitiek tot de Tweede Wereldoorlog.

Ondanks dat alles heeft de Sovjetunie vanaf 1933 voortdurend geprobeerd een systeem van collectieve veiligheid in Europa tot stand te brengen. Een eerste Sovjet-voorstel om een algemeen pakt te maken waarbij alle Europese landen samenwerken om de vrede te garanderen dateert van begin 1935. Duitsland, Engeland en Polen reageren uitgesproken negatief. Het Sovjetinitiatief loopt echter wel uit op een verdrag tot onderlinge bijstand tussen de Sovjetunie en Frankrijk enerzijds en Tsjechoslovakije anderzijds. Het naziregime maakte aanspraken op grote delen van dit land.
    Op 12 maart 1938 lijft Hitler Oostenrijk in. De Sovjetunie reageert als eerste en stelt op 17 maart 1938 een algemene «anti-agressiekonferentie» voor. Tsjechoslovakije wordt het volgende slachtoffer van Hitler. De Sovjetunie laat Tsjechoslovakije weten dat 40 legerdivisies, 4 pantserbrigades en 12 vliegtuigbrigades klaar staan in geval van een Duitse agressie. Chamberlain, de Britse eerste minister wijst op 24 maart het Sovjet-voorstel voor een konferentie af en weigert garanties aan Tsjechoslovakije te geven.

De Britse en Franse regeringen hebben alle initiatieven van de Sovjetunie gekelderd. De politiek van Engeland en Frankrijk wordt gedurende heel deze periode vooral gedikteerd door antikommunisme en haat voor de Sovjetunie. De konferentie van München in 1938 legt de karakteristieken van die politiek bloot. Vanaf mei 1938 trekken Duitse troepen zich samen aan de Tsjechoslowaakse grenzen. Duitse provokateurs lokken incidenten uit. Hitler dreigt met oorlog.
    De Britse eerste minister Chamberlain vliegt naar Hitler en spreekt af op 28 september 1939 te Mnchen een konferentie te houden. De Sovjetunie wordt op die konferentie gewoon niet uitgenodigd. De Britse en de Franse regeringen willen vermijden dat de Sovjetunie zijn plaats inneemt op het internationale toneel. De Sovjetstaat moet zoveel mogelijk gesoleerd blijven, een paria onder de naties.
    Engeland, Frankrijk, Duitsland en Italië vergaderen op 28 en 29 september te München. In afwezigheid van de Tsjechoslovaakse regering wordt beslist grote delen van Tsjechoslovakije aan Duitsland af te staan. Ook Polen en Hongarije krijgen een stuk van de koek. Wat overblijft van Tsjechoslovakije is volledig overgeleverd aan de Duitse troepen. Hitler verovert het laatste stukje Tsjechoslovakije in maart 1939.
    Hitler en Chamberlain ondertekenen ook een verklaring die een niet-aanvalspakt tussen de twee landen inhoudt. In december 1938 zal een gelijkaardige verklaring ondertekend worden tussen Frankrijk en Duitsland.
    De Britse en de Franse imperialisten hebben Hitler duidelijk de weg gewezen: naar het Oosten. Ze hopen dat Hitler slaags zal geraken met de Sovjetunie. Sommigen dromen van een bondgenootschap met nazi-Duitsland tegen het goddeloze bolsjevisme. Anderen weten dat de appetijt van Hitler uiteindelijk ook naar het Westen zal uitgaan maar ze hopen Duitsland en de Sovjetunie uit te putten door ze oorlog tegen elkaar te laten voeren. De Britten zouden zich dan als scheidsrechter kunnen opstellen en hun wil opleggen aan de verzwakte partijen. De latere Amerikaanse president Harry Truman die dezelfde rol toebedeeld ziet voor de Verenigde Staten, zegt het in volle oorlog zo:

«Als we zien dat Duitsland de oorlog aan het winnen is, moeten we Rusland helpen en indien de Russen het blijken te halen, dan zouden we de Duitsers een handje moeten toesteken. En laten we ze helpen op die manier elkaar zoveel mogelijk uit te moorden.»(1).

Op 21 maart 1939 stelt Duitsland een ultimatum aan Polen. De Poolse stad Danzig moet aan het Reich afgestaan worden. Polen weigert. Op 16 april 1939 stelt de Sovjetunie officieel een pakt voor met Frankrijk en Engeland. De Sovjet-regering blijft niettegenstaande de afwijzing van de Britse en Franse regering aandringen op frontvorming tegen de nazi's. Op 11 mei antwoordt de Britse regering kategorisch negatief. Maar onder druk van massale betogingen en van de oppositie die rond de latere Britse premier Churchill verenigd is, moet Chamberlain uiteindelijk ingaan op het Sovjet-voorstel.
    Op 31 mei preciseert de Sovjetrussische minister van Buitenlandse Zaken, Molotov de voorwaarden voor een pakt met Engeland en Frankrijk: het pakt moet defensief zijn, het moet wederzijdse bijstand inhouden bij agressie tegen n der ondertekenaars. Daarenboven moeten alle drie de partners garanties geven aan alle Midden- en Oost-Europese landen. De Sovjets willen op die manier vermijden dat Britten en Fransen Hitler door nieuwe toegevingen naar het Oosten zouden sturen terwijl ze met gekruiste armen konden toezien. En tenslotte eist Molotov konkrete afspraken, ook op militair vlak, hoe de bijstand er zal uitzien. Een "plechtige verklaring" is niet genoeg.
    De Britse regering aanvaardt het Sovjet-voorstel om besprekingen aan te vatten maar de vertragingsmaneuvers die dan worden uitgehaald tarten de verbeelding.
    Polen, Roemenië, Estland, Letland en Litauen weigeren garanties vanwege de Sovjetunie. Ze weigeren elke toegang of doorgang van Sovjet-troepen op hun grondgebied. Ze worden in die houding aangemoedigd door Engeland. De besprekingen over een pakt zitten in een impasse omdat de Sovjetunie geen enkele efficiënte aktie tegen Duitsland kan ondernemen indien het Rode Leger geen doorgang krijgt in één van die landen.
    Molotov vraagt dat de Britse minister van Buitenlandse Zaken naar Moskou zou komen om een oplossing te vinden. De Britten sturen in de plaats William Strang, een diplomaat van lagere rang zonder enig aanzien.
    Andrei Jdanov schrijft in de Pravda van 29 juni:

«Ik heb de indruk dat de Franse en Britse regeringen geen werkelijk en voor de Sovjetunie aanvaardbaar akkoord willen afsluiten, maar daar alleen willen over praten, om de publieke opinie van hun landen de onhandelbaarheid van de Sovjetunie aan te tonen en op die manier het sluiten van een akkoord met de agressors te vergemakkelijken».

Er was trouwens nog een ander feit dat de Sovjets van de slechte wil van hun gesprekspartners overtuigde. Vanaf mei 1939 zocht de Britse regering kontakt met de Duitsers. Op 17 juli begint te Londen een internationale konferentie over walvisvangst. Ze zal dienen als dekmantel voor geheime Brits-Duitse onderhandelingen.
    Op 22 juli publiceren de Britse kranten het nieuws dat de Britse regering een lening van 1 miljard pond toestaat aan Duitsland. Tijdens de geheime besprekingen ontwikkelt de Britse onderhandelaar Hudson een plan om de hele wereld, inklusief China en de Sovjetjunie, te herverdelen onder Groot-Brittannië en Duitsland (2). Hudson stelt ook een verdelingsplan voor Afrika voor. In een genereuze bui stellen de Britten voor Belgisch Kongo aan Duitsland te schenken (3).
    Ondertussen waren vanaf 17 april schuchtere kontakten op gang gekomen tussen Duitse- en Sovjet-diplomaten over de hernieuwing van handels- en renteakkoorden. De besprekingen hadden uiteraard ook een politieke betekenis. De Sovjet-regering wou een poortje openhouden voor een akkoord met Duitsland om niet volledig geïsoleerd te staan. De Sovjet-minister van Buitenlandse Zaken Molotov vertraagt die onderhandelingen vanaf 20 mei, als er opnieuw hoop is op een overeenkomst met Engeland en Frankrijk. Molotov eist van de Duitsers een verbetering van de politieke betrekkingen alvorens de handelsbesprekingen zouden verdergezet worden. Vanaf begin juli 1939 beginnen de Duitsers sterk aan te dringen op betere relaties met de Sovjets. Op 17 augustus overhandigt Molotov een schriftelijke verklaring aan de Duitse ambassadeur. De Sovjet-regering wijst op de vijandige houding van Duitsland tot dan toe maar verklaart zich bereid de betrekkingen te verbeteren als er een handelsakkoord en een niet-aanvalspakt ondertekend worden.
    Op 19 augustus wordt te Berlijn een nieuw Sovjet-Duits handelsakkoord ondertekend. Op 22 augustus komt de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Von Ribbentrop in Moskou aan. In de vroege ochtend van 23 augustus wordt het niet-aanvalspakt ondertekend.

Het Sovjet-Duits pakt bepaalt dat de beide landen mekaar niet zullen aanvallen, dat ze derde landen die één van de partijen aanvallen niet zullen ondersteunen en dat geschillen door overleg zullen opgelost worden. Het hysterisch geroep over een "monsterbondgenootschap tussen Hitler en Stalin" is dan ook naast de kwestie. Het is onjuist om te stellen dat de Sovjetunie op een cynische manier "gekozen heeft tussen een bondgenootschap met Duitsland of met Frankrijk en Engeland". Het pakt is geen bondgenootschap. Buiten het behoud van de vrede tussen beide landen legt het pakt geen gezamenlijke doelstellingen vast. Er is geen enkele bijstandsverplichting in opgenomen. Het pakt heeft een ander karakter dan de overeenkomsten die de Sovjetunie aan Groot-Brittannië en Frankrijk voorstelde in het kader van het systeem van de kollectieve veiligheid.
    De Sovjetunie is trouwens ook na het afsluiten van het pakt voortgegaan met zich militair voor te bereiden op de oorlog met de nazi's. Het 18de kongres van de KPSU had in maart 1939 besloten de defensieindustrie absolute voorrang te geven. Het groeipercentage voor de hele industrie wordt vastgelegd op 13%. De defensieindustrie echter zal 39% meer moeten produceren (4).
    De militaire voorbereiding was in de Sovjetunie al begonnen onmiddellijk na de machtsovername door de nazi's in 1933. Oorspronkelijk voorzag het Sovjet defensiebudget voor 1934 een bedrag van 1,6 miljard roebel. De Sovjet regering trekt dit bedrag op tot 5 miljard roebel. Vanaf dan gaat het steil bergop: 6,5 miljard in 1935, 14 miljard in 1936 tot 40 miljard in 1939.
    Heeft de Sovjet-regering naïef geloofd dat Hitler zijn woord zou houden? Heeft het pakt schade toegebracht aan de defensie-inspanningen van de Sovjetunie? De feiten geven een klaar antwoord op die vragen. Het militaire budget voor 1940 (na het afsluiten van het pakt) werd opgetrokken tot 56,1 miljard roebel. En op 25 februari 1941 legt minister van Financiën, Zverev militaire kredieten ten belope van 71,9 miljard roebel ter stemming voor aan de Opperste Sovjet. Dat is één derde van de totale Sovjet-begroting (5). Tussen het ogenblik waarop Molotov en Von Ribbentrop hun handtekening onder het pakt zetten en het begin van de oorlog, is het Sovjet-defensiebudget met 80% gestegen. De duurtijd van de militaire dienst wordt begin 1941 van 2 op 4 jaar gebracht (6). Tegelijkertijd wordt de discipline binnen het leger versterkt, worden de graden hersteld en de omkadering vervolledigd. Tijdens de oorlog zal ook blijken dat de Sovjet-regering de adempauze van het pakt had aangegrepen om partizaneneenheden te vormen en voor te bereiden die de Duitse troepen onnoemelijke verliezen hebben toegebracht.
    Een gigantisch plan om de industrie van het Westen naar de Oeral te verplaatsen wordt uitgewerkt. Dat laat de Sovjets toe in de eerste 5 maanden van de oorlog 1.523 industriële bedrijven over te brengen naar het Oosten. De 500 bedrijven uit Moskou alleen al werden getransporteerd met behulp van 71.000 treinwagons (7).
    En dat waren slechts de belangrijkste maatregelen. De Sovjet-regering heeft het land, ook na het afsluiten van het pakt, koortsachtig voorbereid op een Duitse aanval. Er bestond geen enkele twijfel over dat de dreiging voor de Sovjetunie uit Berlijn kwam. Eind december 1940 wordt met de hoogste officieren van het Rode Leger een oefening op kaart gehouden.
    Joekov, de chef van de Generale Staf van het Rode Leger schrijft in zijn memoires:

«De strategie steunde op de veronderstelling dat onze westgrenzen werden aangevallen door Duitsland. De Generale Staf had voor de oefening uitgebreide dokumentatie bijeengebracht over de laatste operaties van de Duitsers in Europa»(8).

De hele vooroorlogse Sovjet-diplomatie was erop gericht alle krachten te verenigen tegen de agressors, nazi-Duitsland, fascistisch Italië en Japan. De politiek van Engeland en Frankrijk was in de eerste plaats ingegeven door een diepgeworteld antikommunisme en antisovjetisme.
    Joseph Davies, Amerikaans ambassadeur in Moskou van 1936 tot 1938 schrijft:

«Engeland en Frankrijk schijnen net het tegenovergestelde te doen van wat men hier (in Moskou nvdr.) doet. De politiek die door deze beide landen gevolgd werd heeft de plannen van nazi-Duitsland en van fascistisch Italië bevordert. De Sovjetunie werd snel in een volledig isolement geduwd...» (9)